Jak odzyskać kontrolę nad swoim czasem i energią w cyfrowym świecie?
Kiedy skrolujesz filmiki albo grasz w ulubioną grę mówisz sobie „Jeszcze kilka minut, jeszcze chwileczkę” – znasz to uczucie? A potem chwileczka zamienia się w dwie, trzy chwileczki i tak mija godzina albo cały dzień. Nie jesteś w tym wyjątkiem ale nie fakt jest taki, że tracisz kontrolę nad swoim czasem i uwaga. Może czas na zmiany?
Dzisiejszy świat działa w trybie online. Telefony, komputery i aplikacje są częścią codzienności – pomagają się uczyć, pracować, kontaktować z innymi i odpoczywać. Ale czasem ta relacja zaczyna przypominać coś więcej niż zwykłe korzystanie z technologii. Zaczyna przypominać uzależnienie i działać destrukcyjnie.
Ten artykuł jest o tym, jak działa Twój mózg, dlaczego ekrany tak wciągają – i jak możesz korzystać z nich mądrze, nie tracąc kontroli. Nie chodzi tu o krytykę ale budowanie świadomości, ponieważ to ona kształtuje nasze zachowania i postawę.
Dlaczego ekrany tak trudno odłożyć?
Wyobraź sobie, że Twój mózg ma wbudowany system nagrody. Za każdym razem, gdy robisz coś przyjemnego – śmiejesz się, wygrywasz w grze, dostajesz lajka – uwalnia się dopamina – (czyli neurotransmiter). To taka pozytywna substancja, która mówi: „hej, to było dobre — zrób to jeszcze raz!”. Kłopot w tym, że w świecie cyfrowym takie pobudzenie neuronalne jest zbyt łatwe i całkowicie bez wysiłku, co powoduje zaburzenia. Nasze w zasadzie zwierzęce mózgi nie znają umiaru, ponieważ tak zaprojektowała je ewolucja. Do tej pory przez miliony lat ewolucji wszystko było w niedoborze. Więc nasza biologia zaprojektowana jest tak, aby brać wszystko w „opór” – bez umiaru, ponieważ nie wiadomo, kiedy będzie okazja np., najeść się do woli następny raz. A teraz mamy wszystkiego w nadmiarze i tu zaczynają się kłopoty, ponieważ nie mamy wbudowanych mechanizmów obronnych i kontroli. Sami musimy to wypracować. Ciągłe bodźcowanie się ekranami, skrolowaniem, głupimi filmikami działa trochę jak jazda autem na pełnym gazie bez oleju silnikowego. W końcu silnik się zatrze i daleko nie ujedziemy.Tak samo układ nerwowy staje się przebodźcowany, przeciążony i roztrojony. A to bardzo negatywnie wpływa na nasz umysł, ciało i zachowanie. Przypomina to trochę błędne koło narkomana, który bierze coraz więcej i więcej ale już nie ma odlotu, ponieważ zrujnował układ nerwowy.
Cała machina pracuje na pełnych obrotach, żebyś nie mógł oderwać się od ekranu.
Aplikacje i gry są projektowane przez całe rzesze specjalistów, inżynierów i marketingowców tak, aby regularnie uruchamiać mechanizm nagrody, aby nie pozwolić Ci przestać korzystać z aplikacji, aby cały czas dostarczać pozytywnych bodźców. Powiadomienia, nieskończone przewijanie, szybkie nagrody, stymulacja – to wszystko sprawia, że mózg chce więcej i więcej. A my zaczynamy tracić kontrolę, czas i zaniedbujemy różne aspekty życia.
To nie znaczy, że jesteś słaby czy „uzależniony z natury”. To znaczy, że Twój mózg działa dokładnie tak, jak powinien – reaguje na bodźce, które interpretuje jako dobre. Problem pojawia się wtedy, gdy ekran zaczyna zastępować inne źródła przyjemności: ruch, relacje, zwyczajne rozmowy, sen czy hobby. To my musimy sami postawić granicę, kiedy to przerwać, żeby móc cieszyć się świadomym, zdrowym życiem. Inaczej utkniemy z oczami „przyklejonymi” np. do telefonu.
Kiedy korzystanie z ekranów cyfrowych zamienia się w problem?
Nie każde długie siedzenie przy telefonie, czy przed komputerem oznacza uzależnienie.
Sygnały ostrzegawcze pojawiają się wtedy, gdy:
- trudno Ci przestać, nawet kiedy chcesz,
- zaniedbujesz obowiązki lub pasje,
- jesteś rozdrażniony bez telefonu,
- czujesz niepokój na myśl o rozstaniu z telefonem, konsolą do grania
- ekran staje się głównym sposobem radzenia sobie z emocjami i spędzaniem wolnego czasu,
- tracisz poczucie czasu,
- masz problemy z zasypianiem i wstawaniem,
- jesteś ciągle zmęczony, niewyspany, w złym humorze i nic Ci się nie chce,
To jeszcze nie jest powód do paniki – to informacja zwrotna od ciała i umysłu. Tak jak zmęczenie mówi, że potrzebujesz odpoczynku, tak takie sygnały mówią: czas przyjrzeć się swoim nawykom i coś zmienić – wprowadzić upgrade.
> Zobacz grę planszową XXL do skakania, nauki i zabawy – BEZPIECZNI W SIECI
Co tracimy, gdy świat cyfrowy za bardzo nas wchłonie?
Technologia sama w sobie nie jest wrogiem. Problemem jest brak równowagi pomiędzy światem cyfrowym a realnym.
Nadużywanie ekranów i mediów cyfrowych wpływa na wiele obszarów funkcjonowania.
Sen
Światło z ekranów utrudnia zasypianie. Mózg dostaje sygnał: „jest dzień”, nawet gdy jest noc. Trudno zasnąć i wyspać się odpowiednio. Więc i wstawanie jest ciężkie.
Koncentracja
Ciągłe przełączanie uwagi osłabia zdolność skupienia – dlatego później trudniej się uczyć i skupić na jednej rzeczy.
Emocje
Porównywanie się z innymi online może obniżać nastrój i poczucie własnej wartości. Głównym źródłem takich problemów są social media, które fałszują rzeczywistość.
Relacje
Czas spędzony z ludźmi twarzą w twarz buduje więzi inaczej niż komunikatory i Facebook. A relacje z rodziną i przyjaciółmi to jedna z największych wartości w życiu jakie mamy.
Nie chodzi o całkowite odcięcie się od świata cyfrowego. Chodzi o to, aby ekran nie zastępował życia w realnym świecie – tylko je uzupełniał.
Alternatywna strata
Chodzi też o jakość czasu jaki spędzamy w świecie cyfrowym.
Jeśli uczysz się, pracujesz, szkolisz, tworzysz to taki czas ekranowy jest dobrze wykorzystany.
Jeśli skrolujesz głupie treści, grasz bez końca w gry i ciągle posiadujesz na social mediach to bezpowrotnie tracisz czas, który alternatywnie mógłby być wykorzystany na rozwoje, edukacyjne aktywności np.: sport, hobby, kreatywne zajęcia, naukę itd.
Czas jest najbardziej wartościowym zasobem we wszechświecie.
Nie da się go odzyskać. Raz stracony, bezpowrotnie przepada.
Czym właściwie jest cyfrowy detoks?
Cyfrowy detoks to świadoma przerwa od nadmiaru korzystania z mediów cyfrowych. Nie oznacza wyrzucenia telefonu ani życia w lesie bez Wi-Fi jak pustelnik. To raczej trening równowagi.
Jakie są korzyści z detoksu cyfrowego?
Benefitów z odstawania teflonu i mediów cyfrowych jest cała masa. Przede wszystkim w ujęciu całościowym i ogólnym jest to odzyskanie równowagi i dobrostanu psychiczneg
- odzyskasz kontrolę nad czasem,
- poprawisz koncentrację, a to oznacza lepszą i efektywniejszą naukę,
- poprawisz sen i jego jakość spania,
- pozwalasz sobie zauważyć, ile rzeczy dzieje się poza ekranem,
- przywracasz równowagę i balans psychiczny,
- przywracasz prawidłowy biorytm dobowy / biologiczny,
- pozwalasz umysłowi przyjrzeć się własnym myślom i dajesz szanse na refleksje o życiu i ważnych kwestiach,
- zwiększasz efektywność swojej nauki i pracy,
- podnosi się kreatywność,
Detoks cyfrowy to reset dla mózgu. Pozwala wrócić do równowagi i zregenrować się.
Jak zrobić cyfrowy detoks?
Nie musisz zaczynać od radykalnych zmian. Małe kroki są skuteczniejsze niż wielki skok na głęboką wodę. Dlatego rozpisz sobie plan działania i ustal cele jakie chcesz osiągnąć.
1. Ustal strefy bez telefonu i limity czasowe.
Na przykład nie korzystaj z smartfonu podczas posiłków albo dwie godziny przed snem. To jeszcze nie detoks ale krok do przodu w stronę zdrowia i równowagi.
2. Wyłącz zbędne powiadomienia.
Nie wszystko wymaga natychmiastowej reakcji. Wyłącz i wycisz w telefonie to co zabiera Ci cenną uwagę i rozprasza umysł.
3. Odłączaj się stopniowo.
Nie od razu Rzym zbudowano. Po kolei zaczynaj od małych zmian stopniowo robiąc coraz większe kroki aż w końcu osiągniesz swój cel.
4. Godzina offline dziennie.
Spacer, sport, książka, rozmowa — cokolwiek, co nie świeci niebieskim światłem w oczy.
5. Zrób mini-eksperyment.
Spróbuj dnia z ograniczonym ekranem i sprawdź, co się zmienia. Obserwuj swoje reakcje, myśli.
To nie kara – to sposób na sprawdzenie, jak działa Twój mózg bez ciągłych bodźców.
6. Usuń niektóre aplikacje.
Może jest jakaś konkretna aplikacja albo kilka, która zjada Ci masę czasu. Np. za dużo skrolujesz na FB. Odinstaluj te aplikacje na miesiąc i zobacz jakie pozytywne zmiany zachodzą w Twoim życiu.
7. Znajdź alternatywę – zamiennik.
Może zamiast siedzieć bezproduktywnie na telefonie czy grać na konsoli zrób coś ciekawego i rozwojowego. Jest tyle wciągających aktywności: sport, czytanie, gry planszowe, gotowanie. Każdy znajdzie coś dla siebie.
8. Weekendowy / kilkudniowy / tygodniowy detoks cyfrowy.
Dla niektórych może to brzmieć wręcz niemożliwie ale taki detoks jest najlepszy. Wymaga trochę przygotowań. Można np. pojechać do lasu, na biwak i zaplanować ten sposób czas z rodziną lub przyjaciółmi. Mózg dzięki temu się zresetuje.
Technologia to narzędzie.
Internet, AI i media cyfrowe daje ogromne możliwości: naukę, rozwój, kreatywność, kontakt z ludźmi, możliwość prowadzenia biznesu online.
Kluczowe pytanie brzmi:
Czy to Ty używasz technologii – czy technologia używa Ciebie?
Świadome korzystanie z technologii oznacza wybór. Czasem ekran jest świetnym narzędziem. Innym razem warto go odłożyć, by zrobić miejsce na coś równie ważnego – ruch, ciszę, rozmowę, nudę (tak, nuda też rozwija i jest bardzo ważna w życiu).
Równowaga to Twoja supermoc!
Nie chodzi o perfekcję. Każdemu zdarza się „zniknąć” w telefonie i stracić trochę czasu. Jeśli z marnotrawienia czasu robi się nawyk to zaczyna ciągnąc nas w dół a to już jest problem. Ważne jest zauważenie tego momentu i decyzja: co chcę zrobić teraz?
Cyfrowy detoks nie jest zakazem lub formą kary – jest umiejętnością. Na cyfrowy detoks należy spojrzeć z perspektywy jako świadomość. Pomaga budować zdrową relację z technologią, która będzie Ci towarzyszyć przez całe życie. Od technologii nie uciekniemy. Ona nie zniknie. Technologia jest w zasadzie dla człowieka czymś całkowicie nowym i jeszcze uczymy się zdrowej kultury korzystania z świata cyfrowego.
Technologia to narzędzia. A narzędzia działają najlepiej wtedy, gdy używamy ich świadomie oraz intencjonalnie. Może właśnie teraz jest dobry moment, żeby sprawdzić: ile czasu dziś spędziłeś offline?
> Przeczytaj na blogu artykuł > DZIECI BEZPIECZNE W SIECI – porcja wiedzy do gry BEZPIECZNI W SIECI
autor:
mgr inż. Krzysztof Czachura
(projektant gier, autor komiksów i publikacji o bezpieczeństwie w sieci, biolog)
> Poznaj gry wielkiego formatu dla dzieci z serii: DZIECI BEZPIECZNE
