Co mówią badania: jak gry planszowe wspierają matematykę, liczenie i rozwój dzieci?
Gry planszowe mają dziś drugie życie: nie są już tylko rozrywką, ale coraz częściej narzędziem edukacyjnym i rozwojowym, które wspierają naukę i proces dydaktyczny. Pytanie brzmi: co naprawdę pokazują badania, a co jest tylko intuicją lub zwykłym marketingiem?
Dlaczego gry planszowe są tak skuteczne edukacyjnie?
W tym artykule zbieram wnioski z badań naukowych i metaanaliz badań naukowych:
- metaanaliz i przeglądów systematycznych (najwyższy poziom syntezy badań),
- badań eksperymentalnych (czyli takich, które pozwalają mówić o wpływie, a nie tylko „związku”),
- oraz polskiej perspektywy dydaktycznej (Francikowski, Homo Ludens + jego bibliografia),
- do każdego badania jest link – można sobie przeczytać opis badania.
Badacze, naukowcy, pedagodzy od wielu lat podkreślają jedną rzecz:
Dzieci uczą się najskuteczniej wtedy, gdy wiedza jest osadzona w działaniu, emocjach i relacjach społecznych.
Gry planszowe łączą te trzy elementy:
- działanie (ruch pionka, decyzja, konsekwencja),
- emocje (radość, napięcie, porażka, sukces),
- relacje (rozmowa, negocjacje, współpraca).
Dlatego – jak pokazują przeglądy badań gry planszowe – nie są „dodatkiem do nauki”, ale realnym narzędziem rozwojowym i dydaktycznym w edukacji.
Na końcu artykułu są konkretne wskazówki, które można wykorzystać przy wyborze gry i wdrożenia ich podczas edukacji.
Matematyka i liczenie: najsilniejsze dowody są dla „gier liczbowych” na planszy.
Jeśli mamy wskazać obszar, gdzie dowody są najbardziej spójne i oczywiste, to będzie to wczesna matematyka (liczenie, rozpoznawanie liczb, porównywanie wielkości, „wyczucie” liczby przez dzieci).
Metaanaliza (UO / University of Oregon): number board games (numerowane gry planszowe) realnie poprawiają wczesną matematykę u dzieci.
Bardzo świeża i mocna metaanaliza (18 badań, przedszkole do 2 klasa podstawówki, 123 efekty) wykazała istotny, dodatni efekt grania w liniowe gry planszowe na wyniki matematyczne dzieci (podsumowanie efektu: g ≈ 0,21). To nie jest „magiczny skok o 2 klasy”, ale realna, mierzalna poprawa, szczególnie w fundamentach rozumienia liczb. SAGE Journals+1
Klasyczne eksperymenty: krótka interwencja, duży efekt w rozumieniu wielkości liczbowych.
W znanym badaniu Sieglera i Ramani (dzieci 4-letnie) już kilka krótkich sesji w gry na planszy z kolejnymi liczbami (1–10) poprawiało rozumienie wielkości liczbowych i porządkowanie liczb, w porównaniu z identyczną grą „kolorową” (bez liczb). Dr. Robert Siegler
Przeniesienie do klasy: działa także jako mała aktywność grupowa
Kolejne badania pokazały, że takie gry da się sensownie wdrożyć w realiach edukacyjnych (np. małe grupy), z korzyściami dla umiejętności typu: rozpoznawanie cyfr, liczenie, porównywanie liczb, szacowanie na osi liczbowej. eric.ed.gov+1
„Evidence-based” w praktyce: raport HEDCO (UO)
Zespół z University of Oregon przygotował też praktyczny raport „evidence-based” o liniowych grach liczbowych — z naciskiem na to, jakie elementy gier są poparte badaniami i dlaczego. hedcoinstitute.uoregon.edu
Wnioski:
Jeśli Twoim celem jest matematyka u najmłodszych, najwięcej sensu mają gry, w których dziecko porusza się po liniowej sekwencji liczb (plansza z cyframi), mówi liczby na głos, porównuje pozycje i widzi, że „dalej” znaczy „więcej”. SAGE Journals+1
Przekładając to na język prosty do zrozumienia oznacza to, że granie z przedszkolakami i dziećmi z klasy podstawówki 1-3 w najprostsze gry planszowe, gdzie mamy ponumerowane pola, po których się poruszamy przynoszą znaczące korzyści przy nauce wczesnej matematyki i rozumienia liczb.
Metaanalizy i eksperymenty (m.in. Ramani, Siegler, University of Oregon) pokazują, że dzieci grające w takie gry osiągają lepsze wyniki z matematyki niż dzieci, które wykonują tradycyjne ćwiczenia bez kontekstu gry.
Funkcje wykonawcze i „myślenie”: planszówki mogą wspierać uwagę, hamowanie (inhibitory control) i elastyczność.
Matematyka to nie tylko liczby, ale też „silnik poznawczy”: uwaga, pamięć robocza, kontrola impulsów. Tu wyniki są bardziej zróżnicowane (ponieważ gry są różne), ale pojawiają się solidne badania:
- Randomizowane badanie kliniczne na dzieciach zagrożonych wykluczeniem społecznym sugeruje, że nowoczesne gry planszowe mogą poprawiać wybrane elementy funkcji wykonawczych (aktualizowanie informacji, hamowanie, elastyczność poznawcza) — oczywiście zależnie od doboru gier. MDPI
- Duża interwencja szkolna (cluster RCT) badająca „nowoczesne gry planszowe w szkole” analizowała wpływ na podstawowe funkcje wykonawcze oraz umiejętności szkolne (w tym matematykę) — to ważny kierunek, ponieważ testuje skalowalność w realnych warunkach klasowych. ResearchGate+1
Wyjaśnienie:
Przez hamowanie rozumiemy umiejętność „zatrzymaj się – pomyśl – dopiero działaj – wybierz odpowiednią reakcję”.
Wnioski:
Jeśli chcesz wspierać „mięśnie poznawcze”, wybieraj gry, które wymagają: szybkiej selekcji bodźców, planowania, pamiętania zasad, przewidywania ruchów innych i adaptacji do zmian.
Umiejętności miękkie: współpraca, komunikacja, pro socjalność – liczy się typ gry (kooperacja vs rywalizacja).
Tu świetnie widać, że „gry planszowe” to nie jedna rzecz. Kooperacja i rywalizacja mogą dawać różne skutki.
- Badanie na dzieciach 4–6 lat analizowało efekty gier kooperacyjnych i rywalizacyjnych na zachowania – to cenne, ponieważ dotyka realnych zachowań społecznych, a nie tylko ich deklaracji. PMC
- Eksperyment w PLOS ONE pokazał, że po krótkiej rozgrywce dzieci potrafią zachowywać się bardziej pro socjalnie po grze kooperacyjnej niż po rywalizacyjnej (np. w obszarach dzielenia się i włączania innych). PLOS
Istnieją przeglądy badań, które szerzej opisują korzyści emocjonalne i społeczne. ResearchGate+1
Wniosek badacza:
Dla umiejętności miękkich często lepiej sprawdzają się gry:
- kooperacyjne (wspólny cel, negocjacje),
- wymagające komunikacji i planowania,
- z jasnymi zasadami „fair play” i przestrzenią na rozmowę po grze.
Edukacja szerzej: planszówki jako narzędzie dydaktyczne (także przyroda / STEM).
W polskim artykule Francikowskiego (Homo Ludens) jest bardzo czytelny opis, jak gry mogą działać w edukacji przyrodniczej: od przekazywania wiedzy po kształtowanie rozumowania, planowania i elementów „metody naukowej”. Autor pokazuje też potencjał używania gier planszowych w szkole, w klasie i poza nią, oraz podaje bogatą bibliografię. PRESSto
Co ważne, w bibliografii Francikowskiego są też pozycje, które wprost wspierają szersze spojrzenie na gry jako narzędzia edukacyjne i rozwojowe (np. o psychologii gier planszowych, grach kooperacyjnych, number board games, edukacyjnych zastosowaniach). PRESSto
Co oznacza skrót STEM?
STEM to akronim od czterech angielskich słów:
Science – nauki przyrodnicze
Technology – technologia
Engineering – inżynieria
Mathematics – matematyka
W edukacji oznacza to zintegrowane podejście do uczenia się, w którym dzieci:
- nie uczą się „oddzielnych przedmiotów”,
- tylko rozwiązują problemy, badają zależności i testują rozwiązania, łącząc różne kompetencje.
Jak rozumieć STEM w kontekście dzieci i gier planszowych?
W praktyce (zwłaszcza w edukacji wczesnej i szkolnej) STEM nie oznacza programowania ani skomplikowanej technologii.
Chodzi raczej o rozwijanie takich umiejętności jak:
- obserwowanie i wyciąganie wniosków (science),
- rozumienie procesów i systemów (technology),
- projektowanie i testowanie rozwiązań (engineering),
- liczenie, porównywanie, logiczne myślenie (mathematics).
Gry planszowe bardzo dobrze wpisują się w ten sposób myślenia, bo:
- uczą przyczynowości („jeśli zrobię X, wydarzy się Y”),
- pokazują systemy i zależności,
- zachęcają do eksperymentowania w bezpiecznym środowisku.
Dla szerszego kontekstu edukacyjnego przydaje się też:
- przegląd systematyczny Noda i in. (2019), który pokazuje, że planszówki jako interwencja były badane w wielu obszarach (wiedza, funkcje poznawcze, interakcje społeczne, motywacja).
- przegląd systematyczny edukacyjnych zastosowań gier planszowych (papierowych i cyfrowych) z 2025 r., który obejmuje m.in. zaangażowanie, współpracę i uczenie się treści. Bera Journals
Grając w gry planszowe pewne schematy i wzorce powtarzają się.
Badania i teoria sugerują kilka „mechanizmów”, które często się powtarzają przy grach plasnzowych:
- Powtarzalność bez nudy – Liczenie / porównywanie / analiza ruchów odbywa się w naturalnym kontekście zabawy. Dr. Robert Siegler+1
- Natychmiastowa informacja zwrotna dla gracza – ruch pionka, hipoteza, wynik, konsekwencje decyzji odbywają się zaraz po wykonaniu ruchu lub w najbliższym czasie.
- Uczenie społeczne – rozmowa, tłumaczenie zasad, negocjacje, modelowanie przez dorosłych / prowadzących grę, interakcje społeczne. PMC+1
- Motywacja i zaangażowanie – przegląd Noda i in. wprost wskazuje, że gry mogą zwiększać motywację i interakcje interpersonalne. PMC+1
Ograniczenia w grach, o których uczciwie trzeba wiedzieć.
- „Gry planszowe” to nie jeden bodziec. Efekty zależą od mechaniki gry, wieku dziecka, sposobu prowadzenia rozgrywki (czy dziecko mówi liczby na głos? czy ktoś tłumaczy?) oraz wielu innych czynników. SAGE Journals+1
- Najsilniejsze dowody dla matematyki dotyczą specyficznej rodziny gier: liniowych gier liczbowych, planszowych. Dla innych typów gier dowody są bardziej mieszane. SAGE Journals+1
- W części obszarów (np. emocje / kompetencje społeczne) badania bywają mniejsze lub różnią się miarami, więc uogólnienia trzeba robić ostrożnie. ResearchGate+1
Jak przełożyć granie na praktykę? – krótko i konkretnie
Jeśli celem gry jest matematyka (3–8 lat)
- wybieraj gry z liniową sekwencją liczb (ruch po kolejnych liczbach),
- zachęcaj do głośnego nazywania liczb i porównywania „kto jest dalej i o ile”,
- zachęcaj do narracji / opowiadania o ruchu, jego motywacji i planie
- graj krótko, ale regularnie. Dr. Robert Siegler+2SAGE Journals+2
Jeśli celem gry są umiejętności miękkie:
- częściej wybieraj gry kooperacyjne lub takie, które wymagają negocjacji, interakcji społecznych.
- po grze rób 2–3 pytania: „co zadziałało?”, „jak się dogadaliście?”, „co zrobimy inaczej?”. PLOS+1
Jeśli celem gry jest „trening myślenia”
- wybieraj gry z planowaniem, pamięcią reguł i elastycznością,
- wybieraj gry logiczne – dobry przykład to szachy
- dawkuj trudność i zmieniaj tytuły, ale trzymaj stały rytm. MDPI+1
Ważnym aspektem edukacyjnym gier planszowych jest też sama tematyka i walor edukacyjny.
- wybieraj gry z wysoką merytoryczną jakością edukacyjną
- wybieraj gry z pytaniami najlepiej o różnym poziomie trudnosci
Jak wynika z szerokiego przeglądu badań, gry planszowe to sprawdzone źródło edukacji i rozwoju dla dzieci w tak wielu aspektach i dziedzinach, że cały świat bada i promuje korzystanie z gier planszowych jako narzędzi do edukacji i szeroko rozumianego rozwoju różnych kompetencji u dzieci.
Bardzo ogólna konkluzja jest taka, że właściwie każda gra planszowa niesie ze sobą pewne specyficzne benefity dla rozwoju i edukacji dziecka.
Oczywiście zależy to od gry. Dlatego warto grać z dziećmi i używać do edukacji różnych gier, nie tylko planszowych. To trochę tak jak z dietą. Warto żeby było różnorodnie na talerzu. : )
autor: mgr inż. Krzysztof Czachura
(projektant gier, ilustrator, rysownik komiksowy)
Literatura i badania
A) Matematyka / liczenie – metaanalizy i kluczowe eksperymenty
- Nelson i in. (2025). Investigating Main Effects and Moderators of Linear Number Board Games: A Meta-Analytic Review (Review of Educational Research, DOI: 10.3102/00346543251383552). SAGE Journals+1
- Siegler & Ramani (2008). Playing linear numerical board games promotes low-income children’s numerical development. Dr. Robert Siegler
- Ramani, Siegler & Hitti (2012). Taking It to the Classroom: Number Board Games as a Small Group Learning Activity (Journal of Educational Psychology). eric.ed.gov+1
- HEDCO Institute (UO). Linear number board games support numeracy skills for young children (raport „evidence-based”). hedcoinstitute.uoregon.edu
B) Szerzej o wpływie planszówek (przeglądy systematyczne)
- Noda i in. (2019). The effectiveness of intervention with board games: a systematic review. PMC+1
- Othman i in. (2025). A systematic review of paper-based and digital board games… (zastosowania edukacyjne, zaangażowanie, współpraca). Bera Journals
C) Umiejętności miękkie / zachowania społeczne
- Toppe i in. (2019). Playing a cooperative game promotes preschoolers’ sharing… (PLOS ONE). PLOS
- Eriksson i in. (2021). The behavioral effects of cooperative and competitive board games… PMC
D) Funkcje wykonawcze / poznawcze (gry nowoczesne, interwencje)
- Moya-Higueras i in. (2023). RCT: modern board/card games a funkcje wykonawcze. MDPI
- Vita-Barrull i in. (2024). Cluster RCT: board games w szkole – EF i umiejętności szkolne. ResearchGate+1
Źródło polskie (i ich bibliografie)
- Francikowski, J. (2018/2019). Wykorzystanie gier planszowych w nauczaniu przedmiotów przyrodniczych, Homo Ludens 1(11). PRESSto+1
Korolczuk, Zambrowska (2014). Pozwólmy dzieciom grać. O wykorzystaniu gier planszowych w edukacji matematycznej. PRESSto
Gobet, de Voogt, Retschitzki (2012). Moves in Mind. The Psychology of Board Games. PRESSto
Zagal, Rick, Hsi (2006). Collaborative games: Lessons learned from board games (Simulation & Gaming, DOI: 10.1177/1046878105282279). SAGE Journals+1
Ramani, Siegler, Hitti (2012). Number board games w klasie (jak wyżej). eric.ed.gov+1
> Zobacz gry mega wielkiego formatu XXL dla dzieci do nauki i zabawy.
